Köpek leishmaniyazis (Canine Leishmaniasis, CanL) Türkiye'nin Akdeniz havzasında yer alması nedeniyle Ege ve Akdeniz bölgelerinde endemik kronik bir parazit hastalığı. 2020 retrospektif değerlendirme çalışmasının aktardığına göre Türkiye'de CanL prevalansı bölgelere göre %0-27 arasında değişiyor - en yüksek oran Akdeniz (%12.96), ardından Ege (%9.08). Türk Parazitoloji Derneği'nin 2024 anketinin aktardığına göre Ege/Akdeniz veterinerlerinin %57.3'ü son 10 yılda CanL vakalarının arttığını bildiriyor. İklim değişikliği kum sineği yayılım alanını kuzeye genişletiyor.

Hastalık çok yavaş ilerler - kuluçka süresi 3 ay ile 7 yıl arasında değişebilir. Sahip uzun süre belirti fark etmez. Tedavi karmaşık, tam iyileşme nadirdir - ÖMÜR BOYU YÖNETİM gerekir. Ancak iyi haber: önleme çok etkili. Bu rehberde Türkiye epidemiyolojisi, kum sineği biyolojisi, LeishVet evreleme, tanı yöntemleri, tedavi protokolleri, aşı seçenekleri, tasma karşılaştırması, zoonoz riskleri ve sahip korunma 7 adım protokolü bilimsel kaynaklarla aktarılmıştır.

Köpek Leishmaniyazis Nedir, Türkiye'de Nerede Yaygın?

Leishmaniyazis, Leishmania cinsi tek hücreli protozoa parazitlerin neden olduğu vektör-aracılı bir hastalıktır. Türkiye'de 4 farklı Leishmania türü mevcut:

• L. infantum - visceral leishmaniyazis (VL) - KÖPEK ANA REZERVUARI, zoonotik
• L. tropica - kutaneöz leishmaniyazis (CL) - güneydoğu endemik
• L. major - kutaneöz leishmaniyazis
• L. donovani - nadiren, sporadik

Köpek hastalığı (CanL) ağırlıklı olarak L. infantum ile oluşur. Köpekler hem klinik olarak enfekte olabilirler hem de diğer memeli ve insanlar için rezervuar görevi görürler - bu yüzden CanL halk sağlığı açısından kritik.

Türkiye Bölgesel Prevalans

Akdeniz Havzası Geniş Resim

2025 sistematik review ve meta-analiz çalışmasının (Pathogens MDPI, Ekim 2025) aktardığına göre "Akdeniz havzasında genel CanL seroprevalans %16.12 (95% CI: 13.27-19.18)". Güney Avrupa (İspanya, Portekiz, İtalya, Yunanistan) ve Kuzey Afrika (Tunus, Cezayir, Fas) Türkiye ile benzer endemik. İklim değişikliği nedeniyle kum sineği kuzey ve doğuya yayılıyor - Almanya, Avusturya, Macaristan'da yeni vakalar bildiriliyor.

Kum Sineği (Phlebotomus) Vektör Biyolojisi

Leishmania paraziti köpek-köpek veya köpek-insan temasından BULAŞMAZ. Tek bulaş yolu dişi kum sineği ısırığıdır. Türkiye'de 4 ana vektör tür:

• Phlebotomus papatasi - en yaygın
• P. sergenti - L. tropica vektörü
• P. major
• P. syriacus
• P. neglectus - Akdeniz bölgesi (Karakuş 2017 - Ege endemik)

Kum Sineği Özellikleri

• Boyut: 2-3 mm (sivrisinekten çok küçük - 'kum tanesi' adı buradan)
• Aktivite: GECE (alaca karanlık ile gün doğumu arası)
• Sezon: Mayıs-Eylül (sıcak ve nemli aylar) - Türkiye için kritik dönem
• Mesafe: Kısa uçuş - yuvasından max 1-2 km
• Yer: Taş duvarlar, kuyu, mağara, ahır, bodrum, eski yapılar
• Ses: Çok sessiz - sivrisinek gibi vızıltı yapmaz
• Isırık: Genelde fark edilmez, küçük kırmızı leke
• Dişi parazit taşır - kan emer (yumurta üretimi için)

Klasik Belirtiler ve LeishVet Evreleme

Köpek leishmaniyazisi belirtileri çok geniş yelpazede - bazı köpekler hiç belirti vermez (asemptomatik enfekte), bazıları multisistemik ağır hastalık tablosu gösterir. LeishVet Group (Solano-Gallego et al.) 4 evrede sınıflandırır:

Görsel Klasik Belirtiler

• Burun ve göz çevresinde alopecia (tüy dökülmesi) + kabuk soyulma - "leyşmaniya maskesi" görünümü
• Onikogrifoz - tırnakların anormal uzaması, eğri büyümesi (PATOGNOMONİK - hastalığa özgü)
• Periorbital alopecia - göz çevresi "gözlük" görünümü
• Generalised lenfadenopati - tüm vücutta lenf nodları şişer (palpasyonla fark edilir)
• Splenomegali - dalak büyümesi
• Kütaneöz ülserler - kulak ucu, ekstremiteler, kuyruk
• Donuk, parlak olmayan kürk
• Kilo kaybı, kas atrofisi - kronik hastalık tablosu
• Hipergamaglobulinemi - tam kan tahlilinde total protein yüksek
• Proteinüri - idrarda protein, böbrek hasarı işareti
• Üveit, konjonktivit - göz tutulumu
• Burun kanaması (epistaksis) - trombositopeni veya damar tutulumu
• Halsizlik, iştahsızlık

Tanı: IFAT, ELISA, PCR, Sitoloji

CanL tanısı tek bir testle konulmaz - klinik bulgular + serolojik test + moleküler test + sitoloji kombine değerlendirilir. LeishVet 2018 kılavuzunun aktardığına göre tanı algoritması:

Tedavi: Meglumine + Allopurinol Altın Standartı

LeishVet 2018 kılavuzu ve vet-CT'nin aktardığına göre Stage II-III CanL için altın standart kombinasyon:

Birinci Basamak: Meglumine Antimoniate + Allopurinol

• Meglumine antimoniate (Glucantime - Sanofi) 100 mg/kg SC günde 1 kez, 28 gün
• Allopurinol 10 mg/kg PO günde 2 kez, ÖMÜR BOYU (en az 6-12 ay, çoğu vakada hayat boyu)
• Bazı protokollerde Impromune (nükleotid + AHCC immunomodülatör) eklenir

Alternatif: Miltefosin (Milteforan - Virbac)

• Miltefosin 2 mg/kg PO günde 1 kez, 28 gün + Allopurinol kombinasyon
• Oral kullanım (enjeksiyon stresi yok) avantajı
• Meglumine alerji veya başarısızlık durumlarında kullanılır

Tedavi Takibi

• İlk 1 ay - haftalık kan/idrar tahlili
• 3, 6, 12 ay - IFAT titre + biyokimya + UPC ratio
• Klinik iyileşme: 4-8 hafta içinde alopecia/cilt iyileşmesi
• Serolojik iyileşme: 6-12 ayda titre düşüşü (negatife dönüş nadirdir)
• PCR ile parazit yükü takibi
• Relaps oranı: %30-50 - lifelong allopurinol kritik

Aşı: LetiFend (CaniLeish 2021'de Çekildi)

CanL aşı tarihçesi kritik - sahip güncel bilgi sahibi olmalı:

LetiFend - 2026'nın Tek Onaylı Aşısı

• Üretici: LETI Pharma (İspanya)
• Onay: Avrupa Birliği 2016
• Tip: Rekombinant Q proteini (cDNA), DIVA
• Yaş: 6+ aylık seronegatif köpek
• Doz: Tek doz SC; yıllık rappel
• Koruma: 28. günden itibaren; 1 yıl bağışıklık
• Etkinlik: Faz III trial - %4.7 aşılı vs %10.2 kontrol gelişti (anlamlı koruma, n=549, 2 yıl)
• DIVA avantajı: Aşılı köpek IFAT/ELISA/snap testlerde NEGATIF çıkar (CaniLeish'ten fark)

Tasma ve Topikal: Seresto, Scalibor, Vectra

Kum sineği ısırığını önlemek - CanL korumasının temel taşı. 2025 Pathogens MDPI meta-analiz çalışmasının aktardığına göre tasma etkinlik karşılaştırması:

Domperidone Profilaksi ve Çevre Önlemleri

Domperidone (Leisguard - ESTEVE)

2012'de pazara çıkmış tek immunomodülatör profilaksi ilacı. Köpeğin Th1 (hücresel bağışıklık) cevabını güçlendirir - parazit yayılımını engeller.

• Doz: 0.5 mg/kg PO günde 1 kez, 30 gün
• Sıklık: Her 4 ayda 1 tekrar (yılda 3 kez kür)
• Endikasyon: Yüksek riskli endemik bölgede, aşı + tasma'ya ek profilaksi
• Avantaj: Oral, güvenli, yan etki minimal
• Maliyet: 30 günlük kür ~600-1.000 TL (köpek kilosuna göre)

Çevre Önlemleri

• Gece köpek içeride - alaca karanlık ile gün doğumu arası kum sineği aktif
• Sineklik - pencere ve kapılarda ince delikli sineklik (kum sineği 2-3 mm)
• Çevre temizliği - taş yığınları, eski duvarlar, organik atık kum sineği üreme yerleri
• Bahçe ışıklandırma - sarı ışık (kum sineği çekmez), mavi-beyaz LED kaçınılmalı
• İnsektisit püskürtme - veteriner/zirai mühendis önerisiyle dış mekan permetrin
• Yatma alanı - köpek yatağı çitle çevrilmiş kapalı alan

Zoonoz Riski: İnsanlar ve AIDS Hastaları

L. infantum zoonotik - köpekten insana doğrudan temasla BULAŞMAZ. Tek bulaş yolu yine kum sineği ısırığı. Köpek rezervuar görevi görür - kum sineği enfekte köpekten parazit alır, sonra insana ısırır.

İnsan Riskleri

• Visceral leishmaniyazis (VL/Kala-azar) - tedavi edilmezse ölümcül
• Kütaneöz leishmaniyazis (CL/Halep çıbanı/Şark çıbanı) - cilt lezyonları, iyileşebilir
• Belirti: Uzun süreli ateş, kilo kaybı, splenomegali, anemi
• Risk grupları: Çocuklar, yaşlılar, AIDS/HIV hastaları, immünosüpresif tedavi alanlar (organ nakil, kanser kemoterapi, ileri yaş)
• AIDS ko-enfeksiyon: Mortalite çok yüksek - DSÖ ciddi sorun olarak tanımlıyor

Sahip Korunma

• Kum sinekleri ile köpek arasındaki temas azalt = insan riski azalır
• Yaz aylarında uzun kollu/paçalı kıyafet (akşam)
• DEET veya icaridine içerikli insan repellenti
• Yatak odası sineklik veya cibinlik (özellikle bahçe katı/zemin kat)
• Köpek leishmaniyazis pozitifse Sağlık Bakanlığı bildirim önerilir (yerel epidemiyoloji)

Sahip 7 Adım Korunma Protokolü

1. Bölge Risk Değerlendirmesi: Akdeniz/Ege'de yaşıyorsanız veya yazlıkta köpek götürüyorsanız - RİSK YÜKSEK. İç Anadolu, Karadeniz - orta. Marmara, Doğu Anadolu - düşük ama iklim değişikliği ile artıyor.

2. Mayıs Öncesi Hazırlık: Mart-Nisan'da veterinere danışın. Mevcut seroloji testi (IFAT) - köpeğiniz negatif mi? Negatifse LetiFend aşı yaptırılabilir (28 günde koruma başlar).

3. Tasma Uygulama: Seresto tasma (en yüksek etkinlik %88.3) Mayıs başında takılır - 8 ay korur. Köpek su girerse koruma azalmaz (su geçirmez). Alternatif: Scalibor (6 ay) veya aylık Vectra 3D topikal.

4. Çevre Önlemleri: Gece köpek içeride, pencereler sineklikli, bahçe taş yığınları temizlenmiş, sarı ışık kullanımı.

5. Yüksek Risk Ek Profilaksi: Kırsal yaşam, bahçe köpeği, sahil yaz evi - Domperidone (Leisguard) 30 gün kür her 4 ayda 1 (Haziran, Ekim, Şubat).

6. Belirti İzleme: Tırnak uzaması, burun/göz çevresi tüy dökülmesi, kilo kaybı, lenf nodu şişmesi - DERHAL veteriner serolojik test.

7. Pozitif Çıkarsa: Panik yok. LeishVet evrelemesine göre tedavi planı (Stage I-IV). Meglumine + Allopurinol kombinasyon. ÖMÜR BOYU yönetim - 3-6 ayda 1 IFAT + biyokimya takip. Kaliteli yaşam mümkün.

📱 Mismama'dan Leyşmaniya Korunma Ürünleri Önerisi Al

Sık Sorulan Sorular